آیین قالیشویان فین کاشان

گوشه گوشه کشور ایران پر است از آیین‌های سنتی و مذهبی که هر کدام ویژگی‌ها و حال و هوای خاص خود را دارند. یکی از این آیین‌ها، مراسم قالیشویان فین کاشان است که قدمتی بیش از هزار ساله دارد و تنها مراسم مذهبی است که به بر اساس تقویم خورشیدی برگزار می‌شود.

مراسم قالیشویان فین کاشان که در سال ۲۰۱۲ با شماره ۰۰۵۸۰ در فهرست میراث فرهنگی و معنوی بشر در سازمان یونسکو ثبت شده است، هر ساله در نزدیک‌ترین جمعه به ۱۷ مهر ماه که معمولاً دومین جمعه مهر می‌باشد، در روستای «مشهد اَردهال» که به «مشهد قالی» نیز مشهور است واقع در ۴۰ کیلومتری غرب کاشان برگزار می‌شود. این مراسم دارای آداب خاص و منحصر به فردی است که در ادامه به شرح آن می‌پردازیم.

تاریخچه و مبدأ

در سال ۱۱۳ هجری قمری، مردم فین کاشان توسط «ناصر بن عامر فینی» درخواستی به امام محمد باقر (ع) می‌رسانند و جهت ارشاد و تعلیم آموزه‌های دینی تقاضای پیشوای مذهبی می‌کنند. آن حضرت هم فرزند خود به نام علی را در سن ۳۲ سالگی به سوی کاشان روانه می‌کنند. علی بن امام محمد باقر که بعدها به «سلطان علی» مشهور شد، حدود ۳ سال در منطقه فین کاشان و همینطور روستاهای جاسب، خاوه، اردهال و باریکرَسف به ارشاد و تعلیم مردم مشغول بود و نقل است که در مسجد جامع فین، نماز یومیه و نماز جمعه برگزار می‌کرده است.

پس از مدتی امامزاده علی بن باقر، به اردهال می‌رود. وقتی «زرین کفش» والی اردهال نفوذ و ارادت مردم به پیشوای دینی را می‌بیند، به «زبیر نراقی» حاکم نراق و «ازرق ابرح» والی قم (یا قزوین) نامه‌ای می‌نویسد و آنها را از وضع موجود باخبر می‌کند. حاکم نیز لشکری ششصد نفری به سرکردگی «ارقم شامی» را به جنگ با امامزاده می‌فرستد.

زمانی که لشکریان برای جنگ با سلطان علی آماده می‌شدند، مردم روستای خاوه توسط یکی از خادمان از وقوع جنگ با خبر می‌شوند. همزمان آن حضرت پیکی به سمت مردم فین می‌فرستد تا از آنها طلب یاری کند. اما در مسیر فین، دشمن سر از بدن پیک جدا می‌کند و مردم فین از این موضوع مطلع نمی‌شوند. سلطان علی در روز جمعه به شهادت می‌رسد. دو روز بعد فینی‌ها باخبر می‌شوند و با بیل و چوب و چماق به سمت اردهال حرکت می‌کنند و با پیکر بی جان امامزاده روبرو می‌شوند. در روز سوم پس از شهادت، مردم فین پیکر امامزاده را در قالی گذاشته و به نهر آبی اکنون به نهر شاهزاده حسین معروف است برده، غسل داده و دفن می‌کنند. بنا بر روایتی دیگر، جسد پاره پاره امامزاده را بدون غسل روی قالی گذاشته و بالای تپه می‌برند و سپس دفن می‌کنند. بعد از آن قالی آغشته به خون را در نهر شسته و غسل می‌دهند. گفته می‌شود زمانی که فینی‌ها مشغول غسل و دفن امامزاده بودند، خاوه‌ای‌ها از راه می‌رسند و کمک می‌کنند.

ترتیب برگزاری مراسم قالیشویان

جمعه جار: تعیین روز جمعه برگزاری مراسم بر عهده بزرگان و ریش سفیدان فینی است. پس از مشخص کردن نزدیک‌ترین جمعه به ۱۷ مهر ماه، شخصی به عنوان جارچی به راه افتاده و در معابر، گذرها، مساجد و حسینیه‌ها به مردم اطلاع می‌دهد که جمعه آینده، روز برگزاری مراسم است.

جمعه قالی: وقتی روز جمعه برگزاری مراسم تعیین شد، انجام مقدمات برای آیین شروع می‌شود. مردم فین معمولاً از شامگاه سه شنبه در مشهد اردهال مستقر می‌شوند و در دو روز باقیمانده تا مراسم به دعا و نیایش می‌پردازند. روز پنجشنبه قبل از مراسم، گروهی از مردم فین همراه با چوبدستی‌های تراش خورده و یکدست که نمادی از ابزار و سلاح مردم فین در زمان حرکت برای کمک به امامزاده است، از مقابل مسجد جامع فین با پای پیاده راهی اردهال می‌شوند و حوالی غروب آفتاب به مقصد می‎رسند.

صبح روز جمعه، ده‌ها هزار نفر از مردم از سراسر کشور خود را به اردهال رسانده‌اند. قبل از شروع مراسم اهالی فین در کنار نهر جاری در جوار امامزاده حسین گرد هم می‌آیند و با شروع مراسم، در حالی که چوبدستی‌های خود را به نشانه خونخواهی از آن حضرت تکان می‌دهند، برای گرفتن قالی به سمت امامزاده حرکت می‌کنند. بعد از عبور از «گذرگاه دره»، وارد «صحن پاپک» واقع در جنوب حرم می‌شوند و پس از طی کردن پله‌های صحن، به «صحن صفا» می‌رسند. شرکت کنندگان در این صحن به برگزاری مراسم سخنرانی، نوحه خوانی و عزاداری می‌پردازند. بعد از این مراسم، نوبت به تحویل گرفتن قالی از صحن امامزاده می‌رسد. خادمان حرم که از اهالی و بزرگان خاوه هستند، یکی از فرش‌های امامزاده را به صورت لوله شده که تمثیلی از پیکر سلطان علی است، به اهالی فین تحویل می‌دهند. با تحویل گرفتن قالی، شور و هیجان بین شرکت کنندگان بیشتر می‌شود. در این مرحله حسین حسین گویان قالی را بر سر دستان خود حمل می‌کنند و در حالیکه چوب‌دستی‌های خود را به نشانه بازسازی صحنه مبارزه و انتقامجویی سلطان علی تکان می‌دهند، به سمت نهر امامزاده حسین حرکت می‌کنند. بعد از رسیدن به نهر، قالی را بر زمین گذاشته و چوبدستی‌های خود را درون آب برده و قطرات آب را بر قالی می‌ریزند تا گوشه‌ای از آن خیس شود. در این بین مراسم لعن خوانی دشمنان حضرت نیز برگزار می‌شود. پس از این قسمت، اهالی فین قالی را بر دوش گرفته و به سمت حرم حرکت می‌کنند و از «صحن فینی‌ها» وارد می‌شوند. پس از ورود، در حالیکه قالی روی دستان شرکت کنندگان قرار گرفته، دور صحن می‌گردند و فریاد حسین حسین سر می‌دهند. سپس قالی را به سمت ایوان حرکت می‌دهند تا بزرگان خاوه آن را تحویل بگیرند. در این قسمت چوب به دستان در برابر تحویل قالی مقاومت می‌کنند و تلاش می‌کنند اهالی خاوه را دور کنند. در نهایت با کشمکش بسیار قالی به خادمان حرم تحویل داده شده و جمعیت برای زیارت وارد صحن امامزاده می‌شوند.

نکته مهم اینکه از زمان تحویل گرفتن قالی تا پس از تحویل آن به خادمان حرم، هیچکس غیر از اهالی فین حق نزدیک شدن به دسته و دست زدن به قالی را ندارد. در حین برگزاری مراسم گروهی از شرکت کنندگان مسئول دور کردن غیر فینی‌ها از نزدیکی قالی هستند.

جمعه نَشَلجی‌ها (نَشَلگی‌ها): در جمعه بعد از مراسم، اهالی روستای نشلج (نشلگ) که در نزدیکی اردهال واقع شده به همراه اهالی فین و کاشان در حرم سلطان علی حاضر شده و با آیین خاصی، برای مراسم روز هفتم شهادت علی بن باقر عزاداری می‌کنند.

در حاشیه برگزاری مراسم، بازارچه موقت و محلی در جوار روستای اردهال برقرار می‌شود و فروشندگان از شهرهای دور و نزدیک اجناس مختلف و متنوع خود را به زائران عرضه می‌کنند. گفته می‌شود این بازارچه قدمتی بسیار طولانی و حدود بیش از یک قرن دارد. زائران و فروشندگان داد و ستد در این بازارچه را موجب تبرک و خیر و برکت می‌دانند.

در سال ۱۳۸۴ خبرگزاری ایرنا تعداد شرکت کنندگان در مراسم را بالغ بر ۲۰۰ هزار نفر برآورد کرد.

لازم به ذکر است که مراسم قالیشویان با اینکه یک مراسم مذهبی است، اما با توجه به برگزاری در تاریخ مشخص به تقویم خورشیدی، رگه‌هایی از چند آیین ملی را با خود دارد. برخی از نویسندگان و محققان سابقه آیین قالیشویان را در جشن مهرگان و آیین‌های کهن ایرانی جستجو می‌کنند. بهرام بیضایی در مصاحبه‌ای با عنوان «سیاوش خوانی: از جهان پاکان در پی اصل گم شده» می‌‌گوید با توجه به اینکه این مراسم در زمان مهرگان و به مدت یک هفته برگزار می‌شود، می‌توان نتیجه گیری کرد که این آیین بازمانده آیین نمایشی محلی و بومی با مضمون داستان سیاوش بوده که پس از اسلام بدین شکل درآمده است. گروهی دیگر این آیین را بازمانده‌ای از ستایش و نیایش «تشتر»  -ایزد و ستاره باران- و طلب باران می‌دانند که پاشیدن قطرات آب از چوبدستی‌ها می‌تواند مرتبط با این موضوع باشد. در همین راستا درباره اینکه بنای فعلی امامزاده نیز از نیایشگاه‌های باستانی تشتر بوده باشد، گمانه‌زنی‌هایی شده است.

امسال این مراسم در روز جمعه ۱۳۹۷/۷/۱۳ برگزار می‌شود.

نویسنده و عکاس: علی احمدیان